hemze

harekeli elif (harekesi yoksa uzatan elif’tir)

harf-i med

harf-i med uzatan harf (ler)

harf-i târif

isimlerin başına gelen belirtme edatıdır (ال), kelimenin sonundaki tenvini düşürür

marife

belirli bir nesneyi gösteren isim (başında harf-i tarif olan isimler, alemler [özel isim], zamirler, ism-i mevsuller, ism-i işaretler, marife isme muzaaf olan isimler)

nekra

belirsiz bir nesneyi gösteren isim (başında ال bulunmayan ve diğer marife şartlarını taşımayan isimlerdir; aynı zamanda adedinin bir tane olduğunu belirtir)

müzekker hakikî veya lafzî

erkek varlıklara delalet eden kelimeler

müennes hakikî, lafzî veya semaî

dişi varlıklara delalet eden kelimeler

müfred

tek varlığa delalet eden isim (cümle olmayıp tek kelimeden ibaret olduğunu da belirtir)

tesniye / müsenna

iki varlığa delalet eden isim

cemi‘

ikiden fazla varlığa delalet eden isim

cemi‘ müzekker-i sâlim

erkek çoğul (müfred-müzekker kelimenin sonuna ون ilavesiyle yapılır)

cemi‘ müennes-i sâlim

dişi çoğul (müfred-müennes kelimenin sonuna آت ilavesiyle yapılır)

cemi’ mükesser

kırık çoğul (kelimenin müfredinde değişiklik yapılarak elde edilir)

harf

yalnız başına bir manâ ifade etmeyen, isim ve fiille birlikte bir anlamı olan kelime

isim

zamana bağlı olmadan kendi başına bir manâsı olan kelime

fiil

zamana ve şahsa bağlı olarak bir iş ve oluş bildiren kelime (mazi, muzari/istikbal, emir)

fâil

özne (fiil cümlesinde bu adı alır)

mef’ul

nesne

mef’ûlün bih

düz tümleç

mübteda

özne (isim cümlesinde bu adı alır)

haber

mübtedanın durumuna dair bilgi veren kelime, cümle veya şibh cümleler

izâfet

isim tamlaması (bir ismin başka bir isme nisbet edilmesi) (muzaaf ve muzaafun ileyh’ten müteşekkildir)

muzaaf

tamlanan (başına ال, sonuna tenvin, tesniye veya cemi’ nûn’u almaz)

muzaafun ileyh

tamlayan (daima mecrurdur; belirtisiz isim tamlamasında nekra olarak gelir)

meftûh

fetha ile harekeli harf

meksûr

kesra ile harekeli harf

meczûm

sükunlu harf

ref’ / merfû

son harfinin harekesi ötre / damme olan kelime (fâil, mübteda, haber...)

nasb / mansub

son harfinin harekesi üstün / fetha olan kelime (mef’ûlün bih, hal ...)

cer / mecrur

son harfinin harekesi esre /kesra olan kelime (harf-i cer’li isim, m.ileyh...)

câr

önüne geldiği ismin sonunu kesralı yapan (harf-i cerler)

şibh-i cümle

cümle benzeri (câr ve mecrûr’dan yahut zarftan oluşur)

sıfat / na‘t

bir ismi niteleyen kelime

mevsuf / men‘ût

nitelenen kelime

i‘rab

kelimenin sonundaki harf ve hareke değişikliği

mu‘rab

i’raba tâbi kelime (son harfinde değişiklik kabul eden)

mebnî

cümledeki konumu ne olursa olsun, son harfinin harekesi değişmeyen kelime

gayru’l-munsarıf

sonuna kesra ve tenvin kabul etmeyen, kesra yerine fetha ile mecrur olan isim (memnû mine’s-sarf da denir)

sarf

şekil bilgisi, morfoloji (istenilen manayı elde etmek için kelimenin aldığı şekillerden bahseden ilim dalıdır, sadece isim ve fiil kapsamı alanına girer)

tasrîf

çekim (bir kelimenin bir şekilden diğer bir şekle konması)

nahiv

söz dizimi, sentaks (kelimenin cümle içindeki durumunu ve bu duruma göre i’rabını inceleyen bilim dalıdır)

belâgat

meramın iyi suretle düzgün ve sanatlı sözlerle ifadesi

vasıl

okurken kelimeler arasında durmayıp, birbirine bağlamak

vakıf

okurken durmak, kelimeleri birbirine bağlamayıp ayırmak (kelimenin son harekesi hazfolunur)

ibdâl

bir harfin yerine başka bir harf getirmek

idgâm

aynı iki harf yan yana gelirse, kolay okuyup yazmak için bu iki harfi bir harf olarak yazıp şeddelemek

izhâr

aynı iki harf yan yana geldiğinde şeddelemeden ayırmak

zâid

harf kelimeyi meydana getiren kök harflerden başka, çeşitli sebeplerle kelimelere ilave edilen harf /-ler

mutasarrıf

çekim kabul eden isim (müfred iken müsenna, cemi‘ yapılabilmesi gibi)

gayr-ı mutasarrıf

çekim kabul etmeyen isim

câmid

hiçbir kelimeden türememiş isim

müştâk

bir fiilden veya başka bir isimden türemiş isim

alem

özel isim

ma’lûm

işi yapanın belli olduğu, faili zikrolunan fiil

meçhul

işi yapanın belli olmadığı fiil

lâzım

geçişsiz fiil (failin yaptığı iş kendi üzerinde kalan; kimi, kime, neyi, neye gibi sorulara ihtiyaç hissettirmeyen fiiller) (mef’ulün bih’ini ancak harf-i cer yardımı ile alır)

müteaddî

geçişli fiil (failin yaptığı iş kendi üzerinde kalmayıp başkasına etki eden, yani cümlenin anlamının tamamlanması için nesneye ihtiyaç duyan fiiller) (mef’ulün bih’ini doğrudan doğruya -harf-i cer’siz- alır)

mücerred

kök (aslî) harflerinden ibaret olan fiil

mezid

kök harflere bazı ekler getirilerek yapılan fiil

gâib

üçüncü şahıs (yanımızda ve karşımızda bulunmayan müzekker)

gâibe

üçüncü şahıs (yanımızda ve karşımızda bulunmayan müennes)

muhâtab

ikinci şahıs (kendisiyle konuşulan müzekker)

muhâtaba

ikinci şahıs (kendisiyle konuşulan müennes)

mütekellim

birinci şahıs (konuşan müzekker veya müennes)

sülasi

kökü üç harfli fiil

rubai mücerred

kökü dört harfli fiil (ilavesiz)

rubai mezid

dört harfli (sülasi fiile bir harf ilavesiyle)

humâsî

beş harfli (sülasi fiile iki harf / rubai mücerred fiile bir harf ilavesiyle)

sudâsî

altı harfli (sülasi fiile üç harf / rubai mücerred fiile iki harf ilavesiyle)
sahih fiil illet harfi bulunmayan

mu’tel

fiil illet harfli fiil

ism-i fâil

etken sıfat-fiil (fiilden türeyip, işi yapanı gösterir)

ism-i mef’ul

edilgen sıfat-fiil (fiilden türeyip, yapılan işten etkilenen kişi veya nesneyi gösterir)

ism-i maksûr

sonunda elif-i maksûre (ي şeklinde yazılmış elif) bulunan ve sondan bir önceki harfinin harekesi fetha olan isim

ism-i menkûs

son harfi ي olup, sondan bir önceki harfinin harekesi kesra olan isim

ism-i memdûd

son harfi hemze ve bir önceki harfi zâid elif olan isim

sâlim fiil

aslî harflerinde illet harfi, hemze ve şeddeli harf bulunmayan fiil

mehmûz fiil

aslî harflerinden biri hemzeli olan fiil

muzaaf fiil

son iki harfi aynı olup, idgam yapılarak şeddelenmiş fiil

misâl fiil

aslî harflerinden birincisi “vav” veya “yâ” olan fiil

ecvef fiil

aslî harflerinden ortadaki illet harfi olan (elif, vâv, yâ) olan fiil

nâkıs fiil

aslî harflerinden sonuncusu illet harfi olan fiil

lefif fiil

aslî harflerinden ikisi illet harfi olan fiil

emir

bir işin yapılmasını istemek

nehiy

bir işin yapılmamasını istemek, yasaklamak (olumsuz emir) (misal: tembellik yapma!)

nefy

olumsuzluk (misal: tembellik yapmıyor)

câmid fiil

(donuk fiiller) yalnızca bir zamanı veya bir / birkaç şahsı bulunan fiiller

taaccüb fiilleri

bir şey karşısında duyulan hayret ve şaşkınlığı anlatan camid isimler

masdar

iş ve oluşu, şahsa ve zamana bağlı olmadan anlatan kelime

sıfat-ı müşebbehe

ism-i fâil nev’inden olup, türediği fiilin ifade ettiği güzellik, çirkinlik, sakatlık ve kusurluluk gibi sıfatlarda ve bazı duygularda devamlılık ifade eden müştak kelime (genellikle lazım fiilden türetilir)

ism-i tafdîl

(üstünlük sıfatı) renk, şekil ve sakatlığa delalet etmeyen, vasıfları ve nitelikleri aynı olan iki şeyi mukayese eden veya bir varlıktaki bir vasfın başka varlıklardan daha üstün olduğunu gösteren isim (fiilden türetilir)
 

ism-i tasgîr

(küçültme ismi) küçüklük ve azlık ifade etmek, sevgi veya hor görmeyi ifade etmek için kullanılan isim (isimden türetilir)

 

ism-i mensûb

bir yere, bir aileye, bir mesleğe, bir din veya mezhebe yahut herhangi bir şeye mensub olmayı bildiren, isimden türeyen ve sonu (mâkabli meksur) “çift yâ”lı isim

ism-i zaman ve mekân

bir fiilin vukû bulduğu yeri ve zamanı gösteren isim (fiilden türetilir)

ism-i âlet

âlet ismi (işlediği işi ifade eden fiilden yapılır; müteaddî-sülasî fiilden türetilir)